Ουμπέρτο Έκο: Η Επιλεκτική Ηθική και οι Παράλογες Αντιφάσεις μας
Σε ένα διαχρονικό του δοκίμιο, ο σπουδαίος Ιταλός συγγραφέας και στοχαστής Ουμπέρτο Έκο αναλύει τη διπλή ηθική της Δύσης απέναντι στη θανατική ποινή, καθώς και τα παράδοξα ένστικτα που καθορίζουν την ανθρώπινη ενσυναίσθηση.
Δύο Εκτελέσεις, Δύο Μέτρα και Δύο Σταθμά
Τον περασμένο Σεπτέμβριο, στη Βιρτζίνια, η Τερέζα Λιούις εκτελέστηκε με θανατηφόρο ένεση, έχοντας καταδικαστεί νομίμως επειδή οργάνωσε τη δολοφονία του συζύγου και του θετού γιου της. Εκείνοι που τη σκότωσαν το έκαναν με την ευλογία των Αρχών. Την ίδια περίοδο, ο ιρανός πρόεδρος Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ αντιμετώπισε τις έντονες αντιδράσεις της Δύσης για την καταδίκη σε θάνατο διά λιθοβολισμού της Σακινέχ Μοχαμάντι Αστιάνι, η οποία κατηγορήθηκε για μοιχεία.
Η πρώτη αντίδραση στη λογική του Ιράν είναι ότι η Αμερικανίδα σχεδίασε μια διπλή δολοφονία, ενώ η Ιρανή ήταν απλώς άπιστη. Επίσης, η πρώτη πέθανε ανώδυνα, ενώ η δεύτερη κινδυνεύει με έναν φρικτό θάνατο. Μια τέτοια απάντηση όμως υποδηλώνει κάτι επικίνδυνο: ότι είναι αποδεκτό να θανατώνεις έναν δολοφόνο, αρκεί ο τρόπος να μην είναι πολύ οδυνηρός.
«Θα έπρεπε ίσως να επαναδιατυπώσουμε την Έκτη Εντολή ως εξής: "Ου φονεύσεις άνευ αδείας". Στο κάτω-κάτω, επί αιώνες λατρέψαμε τις σημαίες που έφεραν οι στρατιώτες, οι οποίοι στον πόλεμο είχαν την άδεια να σκοτώνουν, όπως ακριβώς και ο Τζέιμς Μποντ».
Η Δυτική Απάθεια απέναντι στο Νόμο
Αν η κρίση μας δεν ήταν νεφελώδης, θα βλέπαμε το ευρύτερο επιχείρημα: ότι οι κοινωνίες δεν πρέπει να σκοτώνουν τους πολίτες τους, ακόμη και αν η διαδικασία είναι σχετικά ανώδυνη. Πώς μπορούν οι πολίτες των δημοκρατικών χωρών να επικρίνουν τη θανατική ποινή στο Ιράν, όταν ορισμένες δυτικές χώρες —όπως οι ΗΠΑ— διατηρούν την ίδια ακριβώς ποινή;
Οι Δυτικοί έχουν γίνει εντελώς αναίσθητοι μπροστά στον μεγάλο αριθμό νόμιμων εκτελέσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πολλοί από όσους ξεσηκώθηκαν για την Αστιάνι (ανάμεσά τους και η πρώτη κυρία της Γαλλίας, Κάρλα Μπρούνι-Σαρκοζί) δεν διαμαρτυρήθηκαν ποτέ για τις εκτελέσεις στην Αμερική. Είμαστε τελικά αγανακτισμένοι με τον λιθοβολισμό ως μέθοδο ή με την εκτέλεση όσων παραβιάζουν την Έβδομη Εντολή («Ου μοιχεύσεις») αντί για την Έκτη;
Το Παράδοξο της Ενσυναίσθησης για τα Ζώα
Οι ανθρώπινες αντιδράσεις είναι συχνά ενστικτώδεις και βαθιά παράλογες, κάτι που φαίνεται καθαρά και στη σχέση μας με το ζωικό βασίλειο:
- Γάτες και Κουνέλια: Ξεσηκωνόμαστε στην ιδέα ότι κάποιος μπορεί να μαγειρέψει μια γάτα —ένα πλάσμα ανεξάρτητο που εκμεταλλεύεται το αφεντικό του με ολύμπιο κυνισμό— αλλά δεν έχουμε κανέναν ενδοιασμό να φάμε ένα κουνέλι, το οποίο είναι εξίσου χαριτωμένο.
- Σκύλοι και Γουρούνια: Μας προξενεί φρίκη το γεγονός ότι στην Κίνα τα σκυλιά παίζουν με τα παιδιά πριν καταλήξουν στο πιάτο, αλλά δεν μας απασχολεί καθόλου που τα γουρούνια —ζώα ιδιαιτέρως ευφυή— προορίζονται στις δυτικές φάρμες αποκλειστικά για ζαμπόν.
- Πεταλούδες και Αστακοί: Είμαστε έτοιμοι να προστατεύσουμε ένα χρυσόψαρο, αλλά βράζουμε ζωντανό έναν αστακό. Συνθλίβουμε μια σαρανταποδαρούσα χωρίς τύψεις, αλλά χαρακτηρίζουμε βάρβαρο τον φόνο μιας πεταλούδας.
Ένα Σύμπαν από... «Μαστροχαλαστή»
Ανθρωποποιούμε ορισμένα ζώα και τα προστατεύουμε, ενώ άλλα, εξίσου αξιολάτρευτα δημιουργήματα —όπως τα μοσχαράκια ή τα αρνάκια— τα βρίσκουμε απλώς εύγευστα. Είμαστε περίεργα πλάσματα, ικανά για απέραντη αγάπη αλλά και για τρομακτικό κυνισμό. Υιοθετούμε μια στάση μπροστά σε μια περίπτωση και κλείνουμε επιδεικτικά τα μάτια μας σε μια άλλη.
Αυτές οι αντιφάσεις μας οδηγούν μερικές φορές στο να συμφωνήσουμε με τον Ρουμάνο συγγραφέα Εμίλ Μιχάι Σιοράν, ο οποίος υποστήριζε μια αιρετική άποψη για τη Γένεση:
Η δημιουργία, από τη στιγμή που ξέφυγε από τα χέρια του Θεού, πρέπει να αφέθηκε στα χέρια ενός άλλου Δημιουργού: σε έναν αδέξιο μαστροχαλαστή, ίσως και λίγο μπεκρούλιακα, που έπιασε δουλειά έχοντας πολύ μπερδεμένες ιδέες στο μυαλό του.
Ο Ουμπέρτο Έκο ήταν δοκιμιογράφος και συγγραφέας πολλών παγκόσμιων ευπώλητων βιβλίων, όπως «Το όνομα του Ρόδου», «Το εκκρεμές του Φουκώ» και το «Μπαουντολίνο».
Αναδημοσίευση από το «Βήμα» (17/11/2010)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου