Ένα τραγούδι της Mimma Nucera, στη γλώσσα των Ελλήνων της Καλαβρίας
I glossama en ecchi na petheni. [H γλώσσα μου δεν αξίζει να πεθάνει.]
O pappumma viata mu leghi [Ο παππούς μου πάντα μου λέγει]
ti sta keru dicatu [ότι στους καιρούς τούς δικούς του]
ti glossa ti eplatega [η γλώσσα που μιλούσαν]
ito viata to grecu. [ήτο πάντα ελληνική.]
Ce arte, lego ego: [και άρτι (αμέσως), λέγω εγώ:]
iati' i guvernaturi [γιατί οι κυβερνώντες]
thelusi na chathi [θέλουσι να χαθεί]
i glossa tu grecani? [η γλώσσα του Έλληνα;]
Ecini fenonde manacho' ste votazioni [Εκείνοι, φαίνονται μονάχοι στις εκλογές]
ce ulli crazzondo fili ce cumparidi, [και όλοι κράζωνται φίλοι και γνωστοί]
podo' ti tteglionni to bdomadi [κι όταν τελειώνει η εβδομάδα]
en agronizzu pleo canena. [δεν γνωρίζουν πλέον κανέναν.]
Afudatema esi cali' christianima [Βοηθείστε μας, εσείς καλοί μου χριστιανοί]
pu iste ode delemmeni [που είστε όλοι δουλεμμένοι]
na some stili stin addi ghenia [να παραδώσουμε στύλη στην άλλη γενιά]
ti glossama ce ta pramata to pappumma. [τη γλώσσα μας και τα πράγματα του παππού μας.]
«Είσαι Γκρίκο; Εμπα στο σπίτι μου να μπει ο ήλιος». Με αυτόν τον τρόπο οι κάτοικοι των ελληνοφώνων χωριών της Κάτω Ιταλίας, υποδέχονται σήμερα τους Έλληνες. Ταυτόχρονα απευθύνουν μια δραματική έκκληση προς κάθε αρμόδια Αρχή της μητέρας Ελλάδας, η οποία φαίνεται συχνά να αγνοεί ακόμη και την ύπαρξή τους. Όμως, οι Γκρεκάνοι φωνάζουν γεμάτοι υπερηφάνεια με όλη τους την ψυχή: «Είμαστε Γκρέτσοι, γιατί έχομε το ίντιο αίμα τσε την ίδια γκλώσσα». Ποιος έχει δικαίωμα να μείνει αδιάφορος αντιμετωπίζοντας αυτό το αγωνιώδες μήνυμα;
Λίγα ταξίδια μπορούν πραγματικά να παρουσιάσουν τόσο μεγάλο ενδιαφέρον για τους Έλληνες ταξιδιώτες, όσο μια περιήγηση στην Κάτω Ιταλία και στη Σικελία, περιοχές οι οποίες αποτέλεσαν, ως γνωστόν, πεδίο εκπληκτικής αποικιακής δραστηριότητας του αρχαίου ελληνισμού, κυρίως τον 6ο και τον 5ο αιώνα π.Χ. Σε αντίθεση με άλλες χώρες που επιχειρούν να αποκρύψουν το ελληνικό παρελθόν των εδαφών τους, οι Ιταλοί ευτυχώς αποκαλούν ακόμη και διαφημίζουν την Κάτω Ιταλία και τη Σικελία ως «Μεγάλη Ελλάδα» (Magna Grecia).
Το όνομα αυτό εμφανίσθηκε για πρώτη φορά τον 6ο αιώνα π.Χ. Η μεγάλη άνεση του χώρου της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας σε σχέση με τη στενότητα του κυρίως ελλαδικού, πιθανώς ήταν η αιτία για το όνομα. Τότε χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το όνομα «Graeci» για τους Έλληνες και έχει οπωσδήποτε σχέση με τους Βοιωτούς Γραίους.
Η ονομασία αυτή οφείλεται όχι μόνο στον πλούτο, την πυκνότητα και την ομορφιά των μνημείων που δημιούργησαν εκεί οι αρχαίες ελληνικές αποικίες, αλλά και στην πολιτιστική και οικονομική επικράτηση των Ελλήνων έναντι άλλων πολιτισμών, οι οποίοι άφησαν το στίγμα τους στην περιοχή.
Με εξαίρεση τη Συρία, όπου υπάρχουν αρχαιότητες οκτώ διαφορετικών πολιτισμών, δεν υπάρχει άλλος τόπος στον κόσμο, ο οποίος να στολίζεται με μνημεία τόσων πολλών και ποικίλων πολιτισμών, οι οποίοι μάλιστα αλληλοεπηρεάσθηκαν και συγχωνεύθηκαν κατά τον πιο παράδοξο και ταιριαστό τρόπο. Φοίνικες, Έλληνες, Ρωμαίοι, Άραβες, Νορμανδοί, Γάλλοι, Ισπανοί κ.ά. άφησαν στα μέρη αυτά σπουδαία δείγματα των πολιτισμών τους. Κανείς, όμως, από τους πολιτισμούς αυτούς δεν άφησε ζωντανή μέχρι σήμερα την παράδοση του, εκτός από τον ελληνικό.
Αυτό ισχύει για τις περιοχές της Καλαβρίας και της Απουλίας (Σαλέντο) στην Κάτω Ιταλία, όπου ακόμη και σήμερα διατηρείται άσβεστο το ελληνικό πνεύμα, μαζί με την ελληνική γλώσσα, η οποία εξελισσόμενη διαφορετικά μέσα στις συνθήκες της Ιταλίας έδωσε μια άλλη διάλεκτο, τα λεγόμενα «Γκρεκάνικα» (στην Καλαβρία) ή «Γκρίκο» (στην Απουλία).
Οι απομονωμένοι Έλληνες των δύο αυτών περιοχών διατήρησαν πολλά στοιχεία της αρχαίας ελληνικής τους παράδοσης και της γλώσσας τους, η οποία μέχρι σήμερα διέσωσε πολλές αρχαίες λέξεις και εκφράσεις. Πρόκειται για μια μοναδική στον κόσμο όαση αρχαιοελληνικής πολιτισμικής επιβίωσης.
Τα ελληνόφωνα χωριά της Καλαβρίας είναι εννέα (Γκαλλιτσανό, Αμεντολέα, Kοντοφούρι, Ροχούδι, Βουνί, Βούα, Γυαλός του Βούα κ.α.). Σε απόσταση 600 χλμ, στην περιοχή της Απουλίας (Σαλέντο), υπάρχουν άλλα εννέα ελληνόφωνα χωριά (Καλημέρα, Ματάνο, Μαρτινιάνο, Κοριλιάνο ντ’ Ότραντο, Καστρινιάνο ντεϊ Γκρέτσι, Τζολίνο, Σολέτο, Στερνατία και Μελπινιάνο). Το μόνο κοινό χαρακτηριστικό μεταξύ των δύο περιοχών είναι αυτή η μοναδική και ιδιόρρυθμη γλώσσα, η οποία επέζησε 27 ολόκληρους αιώνες.
Γλωσσολογικές Παρατηρήσεις για την Γκρεκάνικη Γλώσσα
Ο σύγχρονος γλωσσολόγος ερευνητής Αναστάσιος Καραναστάσης στηρίζει τη Θεωρία του Γ. Χατζιδάκι περί αδιάλειπτης συνέχειας της γλώσσας από την αρχαιότητα με μια σειρά παρατηρήσεων:
- Η ύπαρξη πολλών σπάνιων αρχαίων λέξεων: Κυρίως δωρικών, ανύπαρκτων όμως στη βυζαντινή και στη νεοελληνική γλώσσα, π.χ. νασίδα = νησίδα, τράφο = τάφρος.
- Η διαφορετική προφορά των διπλών συμφώνων: Η οποία προέρχεται από τους Δωριείς.
- Σπάνια αρχαία σημασιολογικά στοιχεία: Το ρήμα σηκώνω δεν έχει τη σημασία του υψώνω, αλλά την αρχαία, δηλαδή φυλάσσω σε κλειστό χώρο.
Η γλώσσα εμπλουτίστηκε κατά τους βυζαντινούς χρόνους με λέξεις της Εκκλησίας και αργότερα ενσωμάτωσε δάνεια από την ιταλική γλώσσα, ακολουθώντας τους κανόνες της ελληνικής γραμματικής, προσδίδοντας στο ιδίωμα έναν μελωδικό τόνο.
Ιστορική Αναδρομή
Ο πραγματικός ελληνικός αποικισμός άρχισε τον 8ο και κορυφώθηκε τον 6ο και τον 5ο αιώνα π.Χ. Οι αποικίες (Τάρας, Ρήγιο, Κύμη, Ηράκλεια κ.ά.) ήκμασαν επί αιώνες. Στους χρόνους της Ρωμαιοκρατίας έγιναν μετακινήσεις προς την ενδοχώρα, ενώ η ελληνική γλώσσα κατά την πρωτοχριστιανική περίοδο έγινε επίσημη γλώσσα της Θείας Λειτουργίας. Από τον 5ο έως τον 11ο αιώνα μ.Χ. ο ελληνισμός της Κάτω Ιταλίας γνώρισε μεγάλη ακμή. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453) έφερε ένα τελευταίο κύμα προσφύγων, αλλά οι πιέσεις της Καθολικής Εκκλησίας επέφεραν την παρακμή στο τέλος του 16ου αιώνα.
Το Πρόβλημα της Καταγωγής και της Γλώσσας τους
Μετά την «ανακάλυψη» των χωριών από τον John Chetwode Eustace το 1802, διατυπώθηκαν δύο βασικές θεωρίες:
- Η θεωρία του Giuseppe Morosi (1870): Υποστηρίζει ότι οι ελληνόφωνοι προέρχονται αποκλειστικά από Βυζαντινούς εποίκους του μεσαίωνα.
- Η θεωρία του Γ. Χατζιδάκι και Gerhard Rohlfs: Υποστηρίζει την αδιάλειπτη συνέχεια της γλώσσας στην Κάτω Ιταλία από την εποχή του αρχαίου αποικισμού.
Η Σημερινή Κατάσταση και Επίλογος
Σήμερα ο κίνδυνος εξαφάνισης είναι υπαρκτός λόγω της υποχρεωτικής ιταλικής παιδείας. Ωστόσο, οι Γκρεκάνοι της Κάτω Ιταλίας αποτελούν ένα σπάνιο παράδειγμα επιβίωσης. Είναι Ιταλοί πολίτες που αγωνίζονται να διατηρήσουν τις ρίζες τους, συνδέοντας πολιτισμικά τις δύο χώρες. Αν και η γλώσσα κινδυνεύει, οι νέοι στρέφονται σήμερα με υπερηφάνεια στη γλώσσα των προγόνων τους, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της ιστορίας τους.
