Αποχέτευση: Μια «Δεδομένη» Ανέση

Ενώ σε πολλές μεσαιωνικές ευρωπαϊκές πόλεις η απόρριψη των λυμάτων στους δρόμους ήταν ο κανόνας, στα βυζαντινά σπίτια η τουαλέτα αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της κατοικίας. Τα δίκτυα αποχέτευσης λειτουργούσαν μέσω πήλινων σωλήνων, οι οποίοι συνδέονταν με εκείνους των γειτονικών οικιών, καταλήγοντας σε απομακρυσμένες περιοχές. Η ευθύνη για τη συντήρηση και την επιδιόρθωση των σωληνώσεων βάρυνε τον ιδιοκτήτη του εκάστοτε ακινήτου.

Η Κουλτούρα του Λουτρού

Οι Βυζαντινοί έδιναν τεράστια σημασία στην καθαριότητα, θεωρώντας το μπάνιο τακτική συνήθεια. Παρόλο που η επίσημη Εκκλησία συμβούλευε κατά της υπερβολής (ορίζοντας τα τρία λουτρά την ημέρα ως υπερβολικά), τα δύο λουτρά την ημέρα δεν ήταν σπάνιο φαινόμενο, αν και οι κληρικοί που το έπρατταν δέχονταν αυστηρές επιπλήξεις.

Σύμφωνα με τα ιατρικά συγγράμματα της εποχής, η συχνότητα των λουτρών προσαρμοζόταν ανάλογα με την εποχή: τέσσερα τον Γενάρη, έξι τον Μάρτη και οκτώ τον Απρίλη. Για τον καθαρισμό τους, οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν σαπούνι, νίτρο ή ίνες από σπάρτα (από όπου προέκυψε και η λέξη «παστρεύω»).

Δημόσια Λουτρά: Υποδομές και Κανόνες

Εκτός από τα ιδιόκτητα λουτρά των πλουσίων, υπήρχαν τα επιβλητικά δημόσια λουτρά, τα οποία διέθεταν:

• Μεγάλη κυκλική λίμνη περιτριγυρισμένη από χωριστά διαμερίσματα με μπανιέρες.
• Σύστημα θέρμανσης νερού μέσω μεγάλων λεβήτων.
• Δυνατότητα επιλογής μεταξύ κρύου μπάνιου και ατμόλουτρου.

Η πρόσβαση των ανδρών επιτρεπόταν καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας, ενώ για τις γυναίκες τα λουτρά ήταν διαθέσιμα μόνο κατά τις βραδινές ώρες.

Η Αντίθεση με την Ευρώπη

Την ίδια στιγμή που οι Βυζαντινοί απολάμβαναν υψηλά πρότυπα υγιεινής, η Ευρώπη απείχε πολύ. Ενδεικτικά:

• Ο Λουδοβίκος ΙΓ΄ της Γαλλίας έκανε μπάνιο κάθε πέντε χρόνια.
• Ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ (Βασιλιάς Ήλιος) έκανε μόλις δύο μπάνια σε ολόκληρη τη ζωή του, θεωρώντας τα δυσάρεστη εμπειρία.
• Ο Ερρίκος Ε΄ της Αγγλίας απαγόρευσε με διάταγμα τα λουτρά στο Λονδίνο τον 15ο αιώνα.

Στις ευρωπαϊκές αυτές αυλές, η έλλειψη λουσίματος αντιμετωπιζόταν με χρήση πούδρας ή πριονιδιού στα μαλλιά, ώστε να στερεοποιηθεί η βρωμιά και να αφαιρεθεί έπειτα με το χτένισμα.