Ιωάννης Καποδίστριας 1776 – 1831

«Αρνούμαι να εγγίσω μέχρι και του οβολού τα δημόσια χρήματα»

«...Ελπίζω ότι όσοι εξ΄ υμών συμμετάσχουν εις την Κυβέρνησιν θέλουν γνωρίσει μεθ΄ εμού ότι εις τας παρούσας περιπτώσεις, όσοι ευρίσκονται εις δημόσια υπουργήματα δεν είναι δυνατόν να λαμβάνουν μισθούς αναλόγως με τον βαθμό του υψηλού υπουργήματός των και με τας εκδουλεύσεις των, αλλ΄ ότι οι μισθοί ούτοι πρέπει να αναλογούν ακριβώς με τα χρηματικά μέσα, τα οποία έχει η Κυβέρνησις εις την εξουσίαν της...»

«...εφ΄ όσον τα ιδιαίτερα εισοδήματά μου αρκούν διά να ζήσω, αρνούμαι να εγγίσω μέχρι και του οβολού τα δημόσια χρήματα, ενώ ευρισκόμεθα εις το μέσον ερειπίων και ανθρώπων βυθισμένων εις εσχάτην πενίαν».

Έλληνας πολιτικός και διπλωμάτης. Διετέλεσε Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας και πρώτος Κυβερνήτης του ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτους, το οποίο ίδρυσε εκ θεμελίων και με την προσωπική του περιουσία.

Γεννήθηκε στην Κέρκυρα στις 11 Φεβρουαρίου 1776 την περίοδο της Ενετοκρατίας. Ο πατέρας του Αντώνιος - Μαρία καταγόταν από οικογένεια ευγενών, καθώς ένας από τους πρόγονούς του είχε λάβει τον τίτλο του Κόμη από τον Δούκα της Σαβοΐας Κάρολο Εμμανουήλ τον Β'. Ο τίτλος εισήχθη στη «Χρυσή Βίβλο» (Libro d' Oro) των ευγενών της Κέρκυρας το 1679 και έλκει την καταγωγή του από το ακρωτήριο Ίστρια της Αδριατικής, το σημερινό Κόπερ της Σλοβενίας. Η οικογένεια της μητέρας του Διαμαντίνας (Αδαμαντίας) Γονέμη, ήταν επίσης εγγεγραμμένη στη «Χρυσή Βίβλο» από το 1606.

Ο νεαρός Ιωάννης σπούδασε ιατρική, φιλοσοφία και νομικά στο Πανεπιστήμιο της Παταβίας (Πάντοβα) της Ιταλίας. Το 1797 εγκαταστάθηκε στη γενέτειρά του Κέρκυρα και άσκησε το επάγγελμα του ιατρού - χειρούργου. Δύο χρόνια αργότερα, όταν η Ρωσία και η Τουρκία κατέλαβαν για λίγο τα Επτάνησα, του ανατέθηκε η διοίκηση του στρατιωτικού νοσοκεμείου.

Το 1801 τα Επτάνησα αυτονομούνται και ο Ιωάννης Καποδίστριας γίνεται ένας από τους δύο διοικητές της Ιονίου Πολιτείας, σε ηλικία μόλις 25 ετών. Χάρη στην πολιτική του οξυδέρκεια και πειθώ απέτρεψε την εξέγερση της Κεφαλονιάς, που θα είχε απρόβλεπτες συνέπειες στη συνοχή της νεότευκτης πολιτείας. Έδειξε ευαισθησία στις ανησυχίες των Επτανησίων και πήρε πρωτοβουλίες για την αναθεώρηση επί το δημοκρατικότερο του επτανησιακού συντάγματος, το οποίο είχαν επιβάλει Ρώσοι και Τούρκοι υπό τον τίτλο «Βυζαντινό Σύνταγμα».

Αποτέλεσμα των προσπαθειών του Καποδίστρια ήταν η ψήφιση ενός πιο φιλελεύθερου και δημοκρατικού συντάγματος το 1803. Οι Μεγάλες Δυνάμεις θορυβήθηκαν κι έστειλαν τον Γεώργιο Μοτσενίγο προκειμένου να τον επιπλήξει. Όταν, όμως, ο εκπρόσωπός τους συναντήθηκε μαζί του, εντυπωσιάστηκε από την πολιτική και ηθική συγκρότηση του ανδρός. Ο Καποδίστριας διορίστηκε ομόφωνα από τη Γερουσία της Ιονίου Πολιτείας, Γραμματέας της Επικρατείας. Κατά τη διάρκεια της θητείας του αναδιοργάνωσε τη δημόσια διοίκηση, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην εκπαίδευση.

Τον Μάρτιο του 1807 εστάλη στη Λευκάδα, την οποία απειλούσε με κατάληψη ο Αλή Πασάς. Αναδιοργάνωσε την άμυνα του νησιού, αποτρέποντας την απειλή. Εκεί γνωρίστηκε με τους οπλαρχηγούς Κολοκοτρώνη, Νικηταρά, Ανδρούτσο και Μπότσαρη, που αργότερα θα πρωτοστατήσουν στην Επανάσταση του '21.

Τον Ιανουάριο του 1809 ο Καποδίστριας εισήλθε στη διπλωματική υπηρεσία της Ρωσίας, κατόπιν προσκλήσεως του Τσάρου Αλέξανδρου Α'. Το 1813 διορίστηκε εκπρόσωπος της Ρωσίας στην Ελβετία, στην πρώτη του μεγάλη αποστολή, με σκοπό να συνεισφέρει στην απαλλαγή της από την επιρροή του Ναπολέοντα. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ενότητα, ανεξαρτησία και την ουδετερότητα της Ελβετίας και συνεισέφερε τα μέγιστα στο ελβετικό σύνταγμα, που προέβλεπε 19 αυτόνομα κρατίδια (καντόνια) ως συστατικά μέλη της ελβετικής ομοσπονδίας.

Συμμετείχε στο Συνέδριο της Βιέννης, που έθεσε τις βάσεις της «Ιεράς Συμμαχίας», ως μέλος της ρωσικής αντιπροσωπίας, αποτελώντας το φιλελεύθερο αντίβαρο στην αντιδραστική πολιτική του αυστριακού πρίγκιπα Μέτερνιχ. Πέτυχε την εξουδετέρωση της αυστριακής επιρροής, την ακεραιότητα της Γαλλίας υπό Βουρβόνο μονάρχη μετά την πτώση του Ναπολέοντα, καθώς και τη διεθνή ουδετερότητα της Ελβετίας, υπό την εγγύηση των Μεγάλων Δυνάμεων.

Μετά τις μεγάλες του διπλωματικές επιτυχίες, ο Τσάρος τον έχρισε Υπουργό Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας από το 1816 έως το 1822. Ο Καποδίστριας, όμως, δεν ξέχασε τη γενέτειρά του και τα Επτάνησα, που είχαν περάσει κάτω από τον ασφυκτικό έλεγχο της Μεγάλης Βρετανίας. Το 1819 μετέβη στο Λονδίνο και προσπάθησε ματαίως να πείσει τη βρετανική κυβέρνηση να μετριάσει το αυταρχικό καθεστώς που είχε επιβάλει στα Ιόνια Νησιά.

Με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει το αξίωμά του, καθώς είχε διαφωνήσει ανοιχτά με τον τσάρο Αλέξανδρο, που καταδίκαζε κάθε επαναστατική κίνηση στην Ευρώπη, πιστός στις αποφάσεις της Ιεράς Συμμαχίας. Το 1822 εγκαταστάθηκε στη Γενεύη της Ελβετίας, όπου έχαιρε υπόληψης για την προσφορά του στη δημιουργία της Ελβετικής Ομοσπονδίας, λαμβάνοντας τον τίτλο του επίτιμου πολίτη. Παρέμειμένοντας εκεί έως το 1827, βοήθησε ποικιλοτρόπως το επαναστατημένο έθνος.

Στις 30 Μαρτίου 1827 η Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον εξέλεξε Κυβερνήτη του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους, σε μία περίοδο που η Επανάσταση καρκινοβατούσε. Έπειτα από επίπονες διαβουλεύσεις στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες για την εξασφάλιση της απαραίτητης υποστήριξης, έφτασε στο Ναύπλιο στις 7 Ιανουαρίου 1828, γενόμενος δεκτός με ζητωκραυγές και ενθουσιώδεις εκδηλώσεις από τον λαό. Δύο ημέρες αργότερα μετέβη στην Αίγινα, η οποία είχε κριθεί καταλληλότερη από το Ναύπλιο ως προσωρινή έδρα της Κυβέρνησης.

Η πρώτη επαφή του με την ηπειρωτική Ελλάδα υπήρξε αποκαρδιωτική. Οι αντιπαλότητες που είχαν προκύψει μεταξύ των φατριών κατά τη διάρκεια της επανάστασης δεν είχαν κοπάσει, ενώ η χώρα είχε καταστραφεί και η οικονομία της τελούσε υπό πτώχευση.

Ο Καποδίστριας εκλήθη να κυβερνήσει με βάση το Δημοκρατικό Σύνταγμα της Τροιζήνας, αλλά ως οπαδός της πεφωτισμένης δεσποτείας πίστευε ότι τα Συντάγματα και τα Κοινοβουλευτικά Σώματα ήσαν πρόωρα για το ασύστατο ακόμα κράτος. Πρέσβευε την αρχή του ενός ανδρός, έστω και υπό προθεσμία. Στις 18 Ιανουαρίου 1828 πέτυχε ψήφισμα της Βουλής περί αναστολής του Συντάγματος. Έτσι, κατέστη η μοναδική πηγή εξουσίας, συνεπικουρούμενος από το Πανελλήνιον, ένα συμβουλευτικό σώμα αποτελούμενο από 27 μέλη. Ο Καποδίστριας εγκαινίασε μια περίοδο συγκεντρωτικής διακυβέρνησης, η οποία διατηρήθηκε ουσιαστικά μέχρι το Σύνταγμα του 1843.

Το Τιτάνιο Έργο της Ανασυγκρότησης:

• Οικονομία & Νόμισμα: Ίδρυσε την Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα και καθιέρωσε ως εθνικό νόμισμα τον Φοίνικα (28 Ιουλίου 1828), ιδρύοντας παράλληλα Εθνικό Νομισματοκοπείο.
• Δικαιοσύνη & Διοίκηση: Δημιούργησε δικαστήρια εκ του μηδενός, οργάνωσε την πρώτη Ταχυδρομική και Στατιστική Υπηρεσία, και διενήργησε την πρώτη επίσημη απογραφή.
• Άμυνα & Ασφάλεια: Αναδιοργάνωσε τις ένοπλες δυνάμεις υπό ενιαία διοίκηση (επιβεβαιώθηκε στη Μάχη της Πέτρας) και πάταξε αποτελεσματικά την πειρατεία μέσω του ναυάρχου Μιαούλη.
• Κοινωνική Μέριμνα: Εφάρμοσε αυστηρή καραντίνα κατά των επιδημιών (τύφος, ελονοσία), ίδρυσε αλληλοδιδακτικά σχολεία και το Ορφανοτροφείο της Αίγινας.

Ο Καποδίστριας ενδιαφέρθηκε αποφασιστικά για τη γεωργία, που αποτελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο της ελληνικής οικονομίας. Εισήγαγε πρώτος την καλλιέργεια της πατάτας, με έναν τρόπο που έδειχνε τη βαθιά του γνώση για τον ψυχισμό του Έλληνα εκείνης της εποχής. Διέταξε να αποθέσουν ένα φορτίο με πατάτες στο λιμάνι του Ναυπλίου και προέτρεψε τον καθένα να πάρει όσες θέλει, αλλά συνάντησε την παγερή αδιαφορία. Στη συνέχεια, τοποθέτησε φρουρούς γύρω από το φορτίο. Αμέσως κυκλοφόρησαν ψίθυροι ότι, για να φυλάσσεται, κάτι πολύτιμο θα περιέχει. Οι κάτοικοι άρχισαν να τις κλέβουν κρυφά και στο τέλος έγιναν όλες άφαντες – με τους φρουρούς να έχουν εντολή να κάνουν τα «στραβά μάτια». Με αυτή την ευφυή κίνηση, η πατάτα εντάχθηκε στην καθημερινή διατροφή.

Ωστόσο, οι πολιτικές κινήσεις του Κυβερνήτη προκάλεσαν τη δυσαρέσκεια τόσο των οπαδών του συνταγματικού πολιτεύματος όσο και των προκρίτων και των ισχυρών καραβοκύρηδων. Η αδυναμία ικανοποίησης όλων των αιτημάτων, σε συνδυασμό με την καθυστέρηση των εκλογών, γέννησαν μια ισχυρή αντιπολίτευση. Κατηγορήθηκε ότι αγνόησε τη μακρά κοινοτική παράδοση της χώρας και θέλησε να μεταφυτεύσει ξένους, συγκεντρωτικούς θεσμούς.

Η πρώτη δυναμική αντίδραση ήρθε με τα στασιαστικά κινήματα της Ύδρας το 1829. Οι αντιπολιτευόμενοι ζήτησαν από τον Μιαούλη να καταλάβει τον ναύσταθμο του Πόρου. Κατά την κρίση, και προ του κινδύνου να συλληφθεί, ο Μιαούλης ανατίναξε τη φρεγάτα «Ελλάς» και την κορβέτα «Ύδρα» (τα δύο πιο αξιόπλοα πλοία του ελληνικού στόλου), προκαλώντας εθνικό σοκ. Παράλληλα, οι Μανιάτες αρνούνταν να πληρώσουν φόρους και στασίασαν.

Μοιραία στάθηκε η αντιπαλότητα του Καποδίστρια με τους Μαυρομιχάληδες, την ισχυρότερη οικογένεια της Μάνης. Ο Καποδίστριας, υπό το βάρος των τεράστιων προβλημάτων, γινόταν όλο και πιο δύσπιστος. Στο τεταμένο αυτό κλίμα οδήγησε σε σκληρή συμπεριφορά κατά του γηραιού Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, διατάσσοντας τη σύλληψη και φυλάκισή του. Το γεγονός αυτό εξέθρεψε το μίσος και την ανάγκη για εκδίκηση (βεντέτα) από την πλευρά της οικογένειας.

Στις 5:35 το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831, ο Ιωάννης Καποδίστριας δέχθηκε δολοφονική επίθεση από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη έξω από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο, όπου μετέβαινε για να εκκλησιαστεί, και έπεσε νεκρός. Ο μόνος που τον συνόδευε ήταν ο μονόχειρας σωματοφύλακάς του, ονόματι Κοκκώνης.

Ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης πυροβολήθηκε και λιντσαρίστηκε επί τόπου από το εξοργισμένο πλήθος. Ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης κατέφυγε στη Γαλλική Πρεσβεία, αλλά υπό την απειλή του πλήθους παραδόθηκε στις αρχές, καταδικάστηκε σε θάνατο από στρατοδικείο και τουφεκίστηκε το πρωί της 10ης Οκτωβρίου 1831.

Στη θέση του δολοφονημένου Κυβερνήτη διορίστηκε για μικρό διάστημα ο αδερφό του, Αυγουστίνος. Η χώρα βυθίστηκε στο χάος και την αναρχία, γεγονός που έδωσε την ευκαιρία στις Προστάτιδες Δυνάμεις να επέμβουν και να εγκαθιδρύσουν τη Βασιλεία, φέρνοντας τον Όθωνα.

Η ελληνική πολιτεία τίμησε τη μνήμη του, δίνοντας το όνομά του σε κορυφαία ιδρύματα, όπως το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η μορφή του κοσμεί το κέρμα των 20 λεπτών του ελληνικού ευρώ, ενώ το όνομά του δόθηκε και στο πρώτο μεγάλο σχέδιο διοικητικής αναδιοργάνωσης της χώρας («Πρόγραμμα Ι. Καποδίστριας»).