Afghanistan: Εννέα χρόνια πόλεμος

Αφγανιστάν: Εννέα Χρόνια Πόλεμος – Το «Βιετνάμ» της Σοβιετικής Ένωσης

Τον Δεκέμβριο του 1979, ο κόσμος παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα τις σοβιετικές ερπύστριες να διασχίζουν τα σύνορα του Αφγανιστάν. Αυτό που η ηγεσία του Κρεμλίνου πίστευε ότι θα ήταν μια σύντομη, χειρουργική επέμβαση λίγων εβδομάδων για τη σταθεροποίηση ενός φιλικού καθεστώτος, εξελίχθηκε σε μια εφιαλτική πολεμική εμπλοκή. Μια ένοπλη σύγκρουση που κράτησε εννέα χρόνια, μία εβδομάδα και πέντε ημέρες, αλλάζοντας για πάντα τη γεωπολιτική σκακιέρα.

Το Υπόβαθρο: Η Σπίθα στο «Νεκροταφείο των Αυτοκρατοριών»

Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε το 1978 με την «Επανάσταση του Σαούρ», η οποία έφερε στην εξουσία του Αφγανιστάν ένα κομμουνιστικό, φιλοσοβιετικό καθεστώς. Οι ριζικές και βίαιες μεταρρυθμίσεις της νέας κυβέρνησης, όμως, προκάλεσαν την άμεση αντίδραση της βαθιά συντηρητικής και θρησκευόμενης αφγανικής κοινωνίας, οδηγώντας σε γενικευμένη εξέγερση στην επαρχία.

Βλέποντας το καθεστώς της Καμπούλ να καταρρέει και φοβούμενη μια πιθανή ισλαμική στροφή στα νότια σύνορά της, η Σοβιετική Ένωση, υπό την ηγεσία του Λεονίντ Μπρέζνιεφ, αποφάσισε να επέμβει στρατιωτικά. Στις 25 Δεκεμβρίου 1979, οι ειδικές δυνάμεις του Κόκκινου Στρατού κατέλαβαν τα κυβερνητικά κτίρια, εξόντωσαν τον Αφγανό πρόεδρο Χαφιζουλάχ Αμίν και εγκατέστησαν μια κυβέρνηση-μαριονέτα.

Ο Ανταρτοπόλεμος και οι Μουτζαχεντίν

Οι Σοβιετικοί βρέθηκαν γρήγορα αντιμέτωποι με έναν ασύμμετρο πόλεμο. Οι Αφγανοί αντάρτες, γνωστοί ως Μουτζαχεντίν («Ιεροί Πολεμιστές»), εκμεταλλεύτηκαν το τραχύ, ορεινό ανάγλυφο της χώρας. Αποφεύγοντας τις μάχες εκ του συστάδην με τον οργανωμένο σοβιετικό στρατό, εφάρμοσαν φονικές τακτικές κλεφτοπολέμου, ενεδρών και δολιοφθορών.

Η σύγκρουση πήρε διεθνείς διαστάσεις μέσω της «Επιχείρησης Κυκλώνας». Οι ΗΠΑ (μέσω της CIA), το Πακιστάν, η Σαουδική Αραβία και η Κίνα χρηματοδότησαν και εξόπλισαν τους Μουτζαχεντίν με δισεκατομμύρια δολάρια. Η καμπή του πολέμου ήρθε στα μέσα της δεκαετίας του '80, όταν οι Αμερικανοί προμήθευσαν τους αντάρτες με τους αντιαεροπορικούς πυραύλους Stinger, εκμηδενίζοντας το μεγαλύτερο πλεονέκτημα των Σοβιετικών: την υπεροπλία των ελικοπτέρων τους.

Η «Αιμορροούσα Πληγή» και η Αποχώρηση

Με την άνοδο του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στην εξουσία το 1985, η Μόσχα άρχισε να αναζητά μια στρατηγική εξόδου. Ο Γκορμπατσόφ αποκάλεσε δημόσια τον πόλεμο στο Αφγανιστάν «αιμορροούσα πληγή», καθώς το οικονομικό, πολιτικό και ανθρώπινο κόστος είχε γίνει πλέον ασήκωτο για μια Σοβιετική Ένωση που ήδη τροχοδρομούσε προς την οικονομική κατάρρευση.

Μετά την υπογραφή των Συμφωνιών της Γενεύης, η σταδιακή αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων ξεκίνησε το 1988. Στις 15 Φεβρουαρίου 1989, ο Σοβιετικός Στρατηγός Μπορίς Γκρόμοφ ήταν ο τελευταίος στρατιώτης που διέσχισε πεζός τη «Γέφυρα της Φιλίας» στα σύνορα με το Ουζμπεκιστάν, σηματοδοτώντας το επίσημο τέλος των εννέα χρόνων πολέμου.

Ο Τραγικός Απολογισμός

• Σοβιετική Ένωση: Πάνω από 15.000 νεκροί στρατιώτες, δεκάδες χιλιάδες τραυματίες και μια ανεπανόρθωτη ζημιά στο ηθικό της υπερδύναμης.
• Αφγανιστάν: Η χώρα ισοπεδώθηκε. Υπολογίζεται ότι έχασαν τη ζωή τους από 500.000 έως 2 εκατομμύρια Αφγανοί πολίτες, ενώ περίπου 5 εκατομμύρια μετατράπηκαν σε πρόσφυγες.

Η Κληρονομιά του Πολέμου

Τα εννέα χρόνια του πολέμου άφησαν πίσω τους μια διαλυμένη χώρα και ένα τεράστιο πολιτικό κενό. Μετά την αποχώρηση του Κόκκινου Στρατού, το Αφγανιστάν βυθίστηκε σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος δημιούργησε το κατάλληλο υπόστρωμα για την άνοδο των Ταλιμπάν στην εξουσία και τη μετατροπή της περιοχής σε καταφύγιο εξτρεμιστικών οργανώσεων (όπως η Αλ Κάιντα).

Για τη Σοβιετική Ένωση, ο πόλεμος αυτός λειτούργησε ως καταλύτης. Η λαϊκή δυσαρέσκεια για τους χιλιάδες νεκρούς στρατιώτες, σε συνδυασμό με την οικονομική αιμορραγία, επιτάχυνε τις εσωτερικές εξελίξεις που οδήγησαν, μόλις δύο χρόνια αργότερα, το 1991, στην οριστική διάλυση της ΕΣΣΔ.

---

Ιστορικό Αφιέρωμα • Δεκέμβριος 1979 — Φεβρουάριος 1989