Από που πήραν τα ονόματα τους οι 12 μήνες του χρόνου

Οι 12 Μήνες του Έτους: Προέλευση, Λαογραφία και Παραδόσεις

Ένα συναρπαστικό ταξίδι στο χρόνο που αποκαλύπτει πώς πήραν το όνομά τους οι δώδεκα μήνες του χρόνου, τις ρωμαϊκές τους ρίζες, καθώς και τα πλούσια ελληνικά έθιμα και τις λαϊκές ονομασίες που τους συνοδεύουν.

---

Ιανουάριος

Ο πρώτος μήνας του έτους οφείλει το όνομά του στον Ιανό (Janus), τον διπρόσωπο θεό των Ρωμαίων (Janus bifrons).

• Ο συμβολισμός: Τα δύο του πρόσωπα κοίταζαν σε αντίθετες κατευθύνσεις, συμβολίζοντας την αρχή και το τέλος, τη νιότη και το γήρας, την είσοδο και την έξοδο.
• Η θέση στο έτος: Ως πρώτος μήνας, ο Ιανουάριος στεκόταν στο μεταίχμιο, κοιτάζοντας ταυτόχρονα προς τον χρόνο που πέρασε και προς αυτόν που έρχεται.

Φεβρουάριος

Το όνομά του προέρχεται από το λατινικό ρήμα februare, που σημαίνει καθαρίζω, εξαγνίζω. Στο παλαιό ρωμαϊκό ημερολόγιο ήταν ο τελευταίος μήνας του έτους.

• Λατρεία και καθαρμοί: Ήταν αφιερωμένος στον θεό του Άδη, Φέβρουο, και στους νεκρούς. Οι Ρωμαίοι διοργάνωναν τελετές καθαρμών για να μπουν στον νέο χρόνο αγνοί.
• Οι μέρες του μήνα: Με το Ιουλιανό ημερολόγιο (46 π.Χ.) οι μέρες του μειώθηκαν από 30 σε 29. Αργότερα, επί αυτοκράτορα Αυγούστου, αφαιρέθηκε άλλη μία μέρα (για να προστεθεί στον μήνα Αύγουστο), αφήνοντάς τον με 28 ημέρες (και 29 κάθε τέσσερα χρόνια στα δίσεκτα έτη).
• Η ετυμολογία του «δίσεκτου»: Προέρχεται από το bis sextus (δις έκτη), καθώς οι Ρωμαίοι υπολόγιζαν δύο φορές την 24η ημέρα του μήνα (έκτη μέρα πριν από τις Καλένδες του Μαρτίου).
• Λαϊκές ονομασίες: Φλεβάρης (επειδή ανοίγουν οι «φλέβες» της γης και αναβλύζουν νερά) και Κουτσοφλέβαρος (λόγω των λιγότερων ημερών του).

Μάρτιος

Στο αρχαίο ρωμαϊκό ημερολόγιο ήταν ο πρώτος μήνας του έτους και ονομαζόταν Primus. Μετά το 46 π.Χ. έγινε ο τρίτος μήνας και αφιερώθηκε στον θεό Μαρς (Mars).

• Ο θεός Μαρς: Αρχικά θεός της γονιμότητας και των αγρών, ταυτίστηκε αργότερα με τον Άρη, τον θεό του πολέμου. Θεωρούνταν πατέρας του Ρέμου και του Ρωμύλου.
• Ορόσημο: Στις 21 Μαρτίου σημειώνεται η εαρινή ισημερία, σηματοδοτώντας την επίσημη έναρξη της Άνοιξης.
• Ελληνικά λαϊκά ονόματα: Ανοιξιάτης, Βαγγελιώτης (λόγω του Ευαγγελισμού), Πεντάγνωμος, Γδάρτης και Παλουκοκαύτης (λόγω του άστατου καιρού), καθώς και Πενταγιόματο στην ορεινή Πελοπόννησο (επειδή η διάρκεια της ημέρας μεγάλωνε και οι εργάτες έτρωγαν πέντε φορές).
• Έθιμο: Την 1η Μαρτίου τα παιδιά φορούν στον καρπό τους τον «Μάρτη», ένα ασπρόκoκκο κορδόνι για να προστατευτούν από τον πρώτο δυνατό ήλιο.

Απρίλιος

Ο τέταρτος μήνας του έτους συνδέεται άρρηκτα με το ξύπνημα της φύσης.

• Προέλευση ονόματος: Από το λατινικό ρήμα aperio (ανοίγω), επειδή τότε ανοίγει ο καιρός και ανθίζουν τα λουλούδια. Ήταν αφιερωμένος στη θεά Αφροδίτη.
• Λαϊκές ονομασίες: Ανοιξιάτης, Λαμπριάτης (από τη γιορτή του Πάσχα) και Αϊγιωργίτης (από τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου).
• Πρωταπριλιά: Το έθιμο με τα αθώα ψέματα και τις φάρσες προέρχεται από τη Δυτική Ευρώπη και έγινε ευρύτερα γνωστό στην Ελλάδα γύρω στο 1880, μέσα από την «Εφημερίδα» του Κορομηλά.

Μάιος

Ο πέμπτος μήνας πήρε το όνομά του από τη ρωμαϊκή θεότητα Maja (Μάγια), η οποία προέρχεται από τη λέξη Μαία (τροφός), μητέρα του θεού Ερμή.

• Έθιμα των λουλουδιών: Την Πρωτομαγιά πλέκονται στεφάνια που κοσμούν τις εξώπορτες μέχρι τις 24 Ιουνίου, οπότε και καίγονται στις φωτιές του Αϊ-Γιάννη.
• Ορόσημα: Η 1η Μαΐου είναι η Εργατική Πρωτομαγιά, παγκόσμια ημέρα διεκδικήσεων των εργατών. Τη δεύτερη Κυριακή του μήνα γιορτάζεται η Γιορτή της Μητέρας.
• Αναστενάρια: Το τριήμερο 21-23 Μαΐου (Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης) τελούνται τα Αναστενάρια, με εκστατικούς χορούς και το εντυπωσιακό έθιμο της πυροβασίας (περπάτημα πάνω σε αναμμένα κάρβουνα).
• Λαϊκό όνομα: Κερασάρης, καθώς τότε ωριμάζουν τα πρώτα κεράσια.

Ιούνιος

Ο έκτος μήνας του έτους ήταν αφιερωμένος από τους Ρωμαίους στη θεά Juno (Ήρα), σύζυγο του Jupiter (Δία) και προστάτιδα του γάμου και του οίκου. Μια άλλη εκδοχή θέλει το όνομά του να προέρχεται από τον Λεύκιο Ιούνιο Βρούτο, ο οποίος ανέτρεψε τον βασιλιά Ταρκύνιο τον Υπερήφανο το 510 π.Χ. και θεμελίωσε τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία.

• Θερινό Ηλιοστάσιο: Στις 21 Ιουνίου ξεκινά επίσημα το καλοκαίρι, έχοντας τη μεγαλύτερη ημέρα του έτους στο βόρειο ημισφαίριο.
• Λαϊκές ονομασίες: Θεριστής (λόγω του θερισμού των σιτηρών) και Ορνιαστής ή Ρινιαστής (λόγω του ορνιασμού, της τεχνητής δηλαδή γονιμοποίησης των ήμερων συκιών με άγρια σύκα).

Ιούλιος

Ο έβδομος μήνας του έτους έχει 31 ημέρες και είναι αφιερωμένος στον Ιούλιο Καίσαρα.

• Η παλαιά ονομασία: Οι Ρωμαίοι τον ονόμαζαν Quintilis (πέμπτο), καθώς με το ημερολόγιο του Νουμά Πομπιλίου το έτος ξεκινούσε τον Μάρτιο. Η 1η Ιανουαρίου καθιερώθηκε ως αρχή του έτους το 153 π.Χ.
• Το Ιουλιανό Ημερολόγιο: Το 46 π.Χ. ο Καίσαρας ανέθεσε στον αστρονόμο Σωσιγένη την αναμόρφωση του ημερολογίου. Για να διορθωθούν οι αποκλίσεις, προστέθηκαν 80 ημέρες, με αποτέλεσμα το έτος 46 π.Χ. να μείνει στην ιστορία ως «έτος σύγχυσης» με 445 ημέρες.
• Λαογραφία: Ονομάζεται και Αλωνάρης λόγω του αλωνίσματος. Είναι μήνας γεμάτος θρησκευτικά πανηγύρια: Αγίας Κυριακής (7), Αγίας Μαρίνας (17), Προφήτη Ηλία (20), Αγίας Παρασκευής (26) και Αγίου Παντελεήμονα (27).

Αύγουστος

Οφείλει το όνομά του στον αυτοκράτορα Οκταβιανό, στον οποίο η Σύγκλητος έδωσε το προσωνύμιο Αύγουστος (Σεβαστός), σηματοδοτώντας την περίοδο της Pax Romana.

• Η διάρκεια του μήνα: Ο μήνας ονομαζόταν αρχικά Sextilis (έκτος). Του δόθηκαν 31 ημέρες ώστε να μην υστερεί σε σχέση με τον Ιούλιο του Καίσαρα, αφαιρώντας μία ημέρα από τον Φεβρουάριο.
• Μερομήνια: Το πρώτο δωδεκαήμερο του Αυγούστου χρησιμοποιούνταν παραδοσιακά για την πρόγνωση του καιρού ολόκληρης της χρονιάς (η 1η Αυγούστου αντιπροσώπευε τον Σεπτέμβριο, η 2η τον Οκτώβριο κ.ο.κ.).
• Λαϊκές ονομασίες και δοξασίες: Συκολόγος (λόγω της ωρίμανσης των σύκων) και Δριμάρη. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, τις 6 πρώτες μέρες («δρίμες» ή ξωτικά) τα νερά είναι επηρεασμένα και πρέπει να αποφεύγεται το κολύμπι και το πλύσιμο των ρούχων. Είναι ο μήνας της Παναγίας με επίκεντρο τον Δεκαπενταύγουστο.

Σεπτέμβριος

Το όνομά του προέρχεται από το λατινικό septem (επτά), καθώς κατείχε την έβδομη θέση στο παλαιό ημερολόγιο, πριν μετακινηθεί στην ένατη θέση με το Ιουλιανό.

• Η Αρχή της Ινδίκτου: Η 1η Σεπτεμβρίου αποτελεί την έναρξη του εκκλησιαστικού έτους. Ο όρος προέρχεται από το λατινικό indictio (επιβολή φόρου), μέτρο που εισήγαγε ο Αύγουστος για τη γενική απογραφή και είσπραξη φόρων. Η Ινδικτιώνα μετρά τον χρόνο ανά 15ετίες. Το 462 μ.Χ. η εκκλησιαστική Πρωτοχρονιά μεταφέρθηκε οριστικά την 1η Σεπτεμβρίου.
• Αγροτική ζωή: Σηματοδοτεί την αρχή του γεωργικού έτους με την έναρξη της σποράς και του οργώματος. Λέγεται και Τρυγητής λόγω του τρύγου των αμπελιών.
• Σημαντικές ημερομηνίες: Στις 2 Σεπτεμβρίου τιμάται ο Άγιος Μάμας (προστάτης των βοσκών), στις 14 η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, ενώ στις 23 σημειώνεται η φθινοπωρινή ισημερία.

Οκτώβριος

Πήρε το όνομά του από τη λέξη octo (οκτώ), ως ο όγδοος μήνας του παλαιού ρωμαϊκού ημερολογίου, διατηρώντας το όνομά του και όταν μετακινήθηκε στη δέκατη θέση.

• Η εισαγωγή του Γρηγοριανού Ημερολογίου: Το Ιουλιανό ημερολόγιο παρουσίαζε απόκλιση μίας ημέρας κάθε 128 έτη. Το 1582, η απόκλιση είχε φτάσει τις 10 ημέρες. Έτσι, ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ' θέσπισε το Γρηγοριανό ημερολόγιο τον Οκτώβριο του 1582: την 4η Οκτωβρίου τη διαδέχθηκε αμέσως η 15η Οκτωβρίου, ώστε να εξαλειφθεί το σφάλμα και να επανέλθει η εαρινή ισημερία στις 21 Μαρτίου.
• Λαϊκές ονομασίες: Βροχάρης (λόγω των ευεργετικών φθινοπωρινών βροχών) και Σποριάς ή Σπαρτός (λόγω της έναρξης της σποράς). Αποκαλείται επίσης Άι-Δημητριάτης λόγω της μεγάλης γιορτής του Αγίου Δημητρίου. Θεωρείται ο μήνας των χρυσανθέμων.

Νοέμβριος

Ο ενδέκατος μήνας του τωρινού ημερολογίου πήρε το όνομά του από το λατινικό novem (εννέα), καθώς ήταν ο ένατος στο παλαιό ρωμαϊκό ημερολόγιο.

• Αγροτικές εργασίες και φύση: Είναι ο τελευταίος μήνας του φθινοπώρου. Σηματοδοτεί την έναρξη της συγκομιδής της ελιάς, την ολοκλήρωση της σποράς και τη μετακίνηση των κοπαδιών στα χειμαδιά. Το πρώτο δεκαπενθήμερο «βασιλεύει» η Πούλια (Πλειάδες), δείχνοντας τον ερχομό του χειμώνα.
• Λαϊκές ονομασίες: Κρασομηνάς (επειδή τότε ανοίγουν τα νέα κρασιά), Ανακατωμένος (λόγω του άστατου καιρού), Χαμένος (επειδή οι ημέρες έχουν τη μικρότερη διάρκεια του έτους και οι νύχτες είναι μεγάλες) και Αρχαγγελίτης (λόγω της γιορτής των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ στις 8 Νοεμβρίου).

Δεκέμβριος

Ο δέκατος μήνας του παλαιού ημερολογίου πήρε το όνομά του από το λατινικό decem (δέκα). Είναι ο πρώτος μήνας του χειμώνα και ο τελευταίος του πολιτικού έτους.

• Ηλιοστάσιο και Φως: Είναι ο μήνας με τις λιγότερες ώρες φωτός στο βόρειο ημισφαίριο. Στις 22 Δεκεμβρίου σημειώνεται το χειμερινό ηλιοστάσιο, οπότε η ημέρα αρχίζει σταδιακά να μεγαλώνει.
• Λαϊκές ονομασίες: Χιονιάς, Ασπρομηνάς, Χριστουγεννιάτης, Χριστιανάρης και Άι-Νικολιάτης (λόγω της γιορτής του Αγίου Νικολάου στις 6 του μήνα). Κυρίαρχη γιορτή είναι τα Χριστούγεννα στις 25 Δεκεμβρίου.
• Το έθιμο των Καλλικαντζάρων: Σύμφωνα με την παράδοση, από τις 25 Δεκεμβρίου έως τα Φώτα, τα παγανιστικά αυτά δαιμόνια ανεβαίνουν στον επάνω κόσμο επειδή τα νερά είναι «αβάπτιστα». Καθώς φοβούνται τη φωτιά και τον ήχο των κουδουνιών, οι άνθρωποι σε πολλές περιοχές της Ελλάδας ανάβουν φωτιές και χτυπούν κουδούνια για να τα κρατήσουν μακριά, μέχρι να εξαφανιστούν οριστικά με τον μεγάλο αγιασμό των υδάτων.

---

Πηγή: www.hellasforce.com