Αύγουστος 1944: Το Ολοκαύτωμα των Τσιγγάνων

Το Porrajmos (Αφανισμός), η γενοκτονία των Ρομά κατά τη διάρκεια του ναζιστικού καθεστώτος, αποτελεί μια από τις πιο σκοτεινές και συστηματικά αποσιωπημένες σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας. Ενώ το Ολοκαύτωμα των Εβραίων κυριαρχεί στη συλλογική μνήμη, ο αφανισμός των Τσιγγάνων παραμένει συχνά στο περιθώριο, «αφανισμένος» διπλά: τόσο ως ανθρώπινη ύπαρξη όσο και ως ιστορική μνήμη.

Η Διαδρομή προς τον Αφανισμό

Η δίωξη των Ρομά δεν ξεκίνησε το 1933, αλλά είχε βαθιές ιστορικές ρίζες στην Ευρώπη με διωγμούς, δουλεία (ιδιαίτερα στη Ρουμανία έως το 1856) και καταναγκαστική αφομοίωση. Ωστόσο, υπό το ναζιστικό καθεστώς, οι πρακτικές αυτές κλιμακώθηκαν σε βιομηχανική εξόντωση.

Η Αντίφαση της «Άρειας» Καταγωγής

Οι Ναζί βρέθηκαν μπροστά σε μια ιδεολογική «αντίφαση»: η γλώσσα των Ρομά (ινδο-ευρωπαϊκή, συγγενής με τη σανσκριτική) πρόδιδε την καταγωγή τους από το Punjab της Ινδίας, άρα την Άρεια καταγωγή τους. Για να δικαιολογήσουν την εξόντωσή τους, οι Ναζί προσέθεσαν κοινωνικοοικονομικά κριτήρια:

• Ο φυλετιστής Hans Gunther υποστήριξε ότι οι Ρομά, αν και Άρειοι, είχαν αναμιχθεί με «κατώτερες» φυλές λόγω του νομαδικού τους τρόπου ζωής.
• Με τους Νόμους της Νυρεμβέργης (1935), εντάχθηκαν στην κατηγορία των «ακοινωνικών», χάνοντας την ιθαγένεια και το στάτους του πολίτη.

Το Τέλος στα Στρατόπεδα

Στις 15 Νοεμβρίου 1943, ο Χάινριχ Χίμλερ εξέδωσε τη διαταγή που εξομοίωνε τους Ρομά με τους Εβραίους όσον αφορά το στάτους τους, επισφραγίζοντας τη μοίρα τους. Εκτιμάται ότι περίπου 800.000 Ρομά εξοντώθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στις 2 Αυγούστου 1944, οι εναπομείναντες Ρομά στο Άουσβιτς-Μπιρκενάου οδηγήθηκαν στους θαλάμους αερίων.

«Ο μεγαλύτερος κίνδυνος στο να αναγνωρίσουμε τον ολοκληρωτισμό ως την κατάρα του αιώνα θα ήταν μια τέτοια εμμονή με αυτόν που θα μας εμποδίζε να δούμε τα πολλά εκείνα μικρά και όχι τόσο μικρά κακά με τα οποία είναι στρωμένος ο δρόμος προς την κόλαση.» — Χάνα Άρεντ

Η Σημασία της Μνήμης

Η απουσία μιας συγκροτημένης αστικής τάξης ή κρατικής οντότητας από την πλευρά των Ρομά οδήγησε στο να παραμείνει η γενοκτονία τους «αόρατη» στη μεγάλη αφήγηση του Ολοκαυτώματος για δεκαετίες. Ακόμα και στα εγκαίνια του μνημείου του Ολοκαυτώματος στο Βερολίνο το 2005, τα θύματα Ρομά παρέμειναν αρχικά εκτός της επίσημης μνήμης.

Το Porrajmos αποτελεί σήμερα μια υπενθύμιση ότι ο φασισμός δεν «πέθανε», αλλά μεταλλάσσεται, επιβιώνοντας μέσα από τις κοινωνικές προκαταλήψεις, τον ρατσισμό και την απάθεια απέναντι στα «ξεχασμένα» ολοκαυτώματα των περιθωριοποιημένων ομάδων.