Η ιστορική διάσταση του Filioque

Το ζήτημα του Filioque (η προσθήκη «και εκ του Υιού» στο Σύμβολο της Πίστεως) αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς στη διαδρομή προς το Σχίσμα μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας. Παρότι συχνά προβάλλεται ως καθαρά θεολογική διαφωνία, η ιστορική πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η Προέλευση: Από το Κήρυγμα στο Δόγμα

Σύμφωνα με τον καθηγητή Σάββα Αγουρίδη, το Filioque δεν εμφανίστηκε αρχικά ως δογματική διδασκαλία. Κατά τον 5ο αιώνα, οι ιεραπόστολοι της Ρώμης το χρησιμοποίησαν στο κήρυγμά τους προς τους Γότθους (που είχαν αρειανικές τάσεις) για να υπερασπιστούν την ισότητα του Αγίου Πνεύματος με τον Πατέρα και τον Υιό, όπως όριζε το Σύμβολο της Νίκαιας.

Με την πάροδο του χρόνου, η επαναλαμβανόμενη αυτή κηρυγματική διευκρίνιση κατέληξε να ενσωματωθεί επίσημα στο Σύμβολο της Πίστεως τον 9ο αιώνα, δημιουργώντας προηγούμενο για προσθήκες που θα κλόνιζαν την εκκλησιαστική ενότητα.

Ιστορικά Αίτια του Σχίσματος

Η εξέλιξη του Filioque σε «αιτία πολέμου» μεταξύ Ανατολής και Δύσης συνδέθηκε άρρηκτα με πολιτικά και εδαφικά συμφέροντα:

• Το «Ανατολικό Ιλλυρικό»: Η απόφαση του Λέοντα του Ίσαυρου να αφαιρέσει εκκλησιαστικά εδάφη από τη δικαιοδοσία του Πάπα και να τα υπαγάγει στην Κωνσταντινούπολη δημιούργησε μόνιμη εστία έντασης.
• Η υπόθεση της Βουλγαρίας: Ο ανταγωνισμός για το ποιος θα βαπτίσει τον βασιλιά Βόρι και θα ελέγξει εκκλησιαστικά τη Βουλγαρία οδήγησε τον Πατριάρχη Φώτιο να κατηγορήσει τον Πάπα Νικόλαο για «αποκλίσεις από την ορθή πίστη» (866 μ.Χ.).
• Προσωπικές αντιπαλότητες: Οι σχέσεις μεταξύ των πρωταγωνιστών, όπως η υποστήριξη του Πάπα προς τον Ιγνάτιο έναντι του Φωτίου, όξυναν το κλίμα.

Συμπέρασμα: Θεολογία ή Ιστορία;

Ο καθηγητής Αγουρίδης καταλήγει σε μια καίρια διαπίστωση: Η ιστορία έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο. Όσο περισσότερο επιδεινώνονταν οι εχθρικές σχέσεις (Σταυροφορίες, πολιτική, κατοχή), τόσο μεγάλωνε η σημασία που δινόταν στη δογματική διαφορά του Filioque.

«Όσο, για τον ένα ή τον άλλο λόγο, γινόταν εντονότερη η εχθρική σχέση μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Εκκλησίας τόσο μεγάλωνε και η σημασία της δογματικής διαφοράς του Filioque.»

Ανάλυση από τον κ. Σάββα Αγουρίδη, καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.